1934 - 2021

 

Çocukluk ve Aile

Mehmet Genç, 4 Mayıs 1934 tarihinde Artvin'in Arhavi ilçesinde ailesinin yedinci çocuğu olarak dünyaya gelir. Ali Rıza Bey’in yedi çocuğundan en küçüğü olan Genç çocukluğunu abla ve abilerinin şevkat ve ilgisi içerisinde geçirir. Genç ailesi yazları köyde çıplak ayakla gezen oyun düşkünü fakat bir o kadar da narin ve zayıf olan evlatlarını evlerinden yarım saat yürüme mesafesi uzaklığında olan okula gönderme konusunda tereddüt yaşamaktadırlar. Fakat 1940 senesinde Hasan Ali Yücel’in eğitim seferberliği sonucu köylerinde açılan ilkokul sayesinde küçük Mehmed ilköğrenimine başlayacaktır. 

 

Eğitim

​İlkokul ve ortaokul yıllarını Arhavi’de geçiren Genç’in en sevdiği ders matematik ve gramerdir. İlkokul bittiği zaman matematikçi olmaya karar vermiş olsa da ailesinin maddi imkanları onu yaşadıkları köye en yakın lisenin olduğu Trabzon’a yatılı olarak göndermeye izin vermez. Okuldan uzak kalan genç günlerini oyun ve özellikle meraklı olduğu avcılıkla geçirmeye başlar. Ta ki 1950 yılında parasız yatılı okul sınavlarında Haydarpaşa Lisesi’ni kazanıncaya kadar. İstanbul, dindar ve milliyetçi bir aile ortamında yetişmiş olan Genç için yepyeni bir deneyimin kapılarını açacak kendi gibi düşünmeyen kişilerle tanışmasını ve farklı bir ortama dahil olmasını sağlayacaktır. 

​Haydarpaşa Lisesi’nde öğrenim gördüğü yıllarda okulun popüler edebiyat hocası olan Nihal Atsız her ne kadar derslerine girmiyor olsa da o yıllar kafasını meşgul eden soruları danıştığı ve tatmin edici cevaplar aldığı yegâne isimlerden olmuştur. Hoca ile öğrencisi arasında kurulan bu yakın ilişki lise yıllarının ardından da devam edecek ve entelektüel bir dostluğa evrilecektir.

​Lise yılları boyunca Çarşamba ve Cumartesi günleri olan izin günlerini Eminönü sahaflarında eski eserler karıştırarak geçiren Genç matematik ve fen alanında yeteneklerini sosyal bilimlere olan ilgisi ile taçlandırmaktadır. Ancak, 1953 yılında Haydarpaşa Lisesi'nden mezun olduğunda ailesine maddi açıdan destek olma sorumluluğu hissettiğinden ötürü sosyal bilimlere karşı gelişen ilgisini mesleğe dönüştürmek yerine ona daha garanti bir iş imkanı ve düzenli bir gelir sağlayacak olan Mülkiye tahsilini seçer. 

​Mülkiye yılları Mehmet Genç’in düşünce yapısını şekillendirmede oldukça önemli bir süreçtir. Tarih, sosyoloji, felsefe ve edebiyata olan ilgisi bu dönemde artarak devam eder. İlgi duyduğu yazarların eserlerini orijinalinden okumak için kendi imkanlarıyla Fransızca, İngilizce ve Almanca öğrenmeye çalışır.  Friedrich Nietzsche, Arthur Schopenhauer, Miguel de Unamuno, Immanuel Kant, René Descartes, Vilfredo Pareto ilgiyle okuduğu dünyaca ünlü yazarlardan sadece bir kaçıdır. Yaptığı okumalar ve içerisinde bulunduğu entelektüel çevre ona zihnindeki meseleleri farklı perspektiflerden yorumlama ve daha önce sorulmamış soruları sorabilme yetisi kazandırır. Aynı zamanda Sezai Karakoç, Şevket Eygi, Cemal Süreya, Taner Timur, Mete Tunçay, Ergin Günçe, Orhan Duru gibi önde gelen entelektüellerle kurduğu dostluk ve neredeyse haftanın her günü okudukları eserler ekseninde yaptığı sohbetler Mehmet Genç’in fikri dünyasını zenginleştirmekle kalmamış ömürlük dostluklar kurmasına vesile olmuştur.

​“Farklı fikirde olamamıza rağmen bu sohbetlerde hiç tatsızlık çıkmazdı” diyerek geçmiş günleri özlemle yad eden Genç bu muhabbet meclislerinde bir ilmi tartışmanın nasıl olması gerektiğini görecek ve bir ilim adamının alemetlerinden olan entelektüel olgunluğun ayırdına varacaktır. Öyle ki ilerleyen yaşlarında eski dostları ile yaptığı bu sohbetleri özlem ve muhabbet ile anar ve ömr-ü hayatında bir daha bu sohbetler kadar onu fikri açıdan zenginleştiren ve zevk veren ortamları bulamadığını buruk bir şekilde ifade eder.

​Mülkiye tahsilinin dördüncü senesindeyken geçirdiği bir hastalık Mehmet Genç’in öğrenim ve meslek hayatı için önemli bir dönüm noktası olacaktır. Hak kazandığı başarı burs için alması gereken sağlık raporu için gittiği hastanede tesadüf eseri tüberküloza yakalandığını öğrenecek ve sonraki altı ayını bir hastane odasında geçirecektir. Hastanede geçirdiği bu süre zarfında Osman Yüksel Serdengeçti’nin ziyaretleri esnasında getirmiş olduğu Dostoyevski, Gogol, Çehov ve Unamuno gibi yazarların külliyatını büyük bir zevkle bitirir. 

​Öğrenim hayatına bir yıl ara vermesine sebep olan bu hastalık ilk başta bir talihsizlik olarak gözükse de yattığı yerden onlarca kitap okuyarak geçirdiği bu dönem hayatının en verimli yıllarından biri olacak sahip olduğu batı edebiyatı kültürünün temelleri bir hastane odasında atılacaktır.

 

​Mesleki Hayatı

Mehmet Genç 1958 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nin maliye ve iktisat bölümünden mezun olduktan sonra zihnini meşgul eden Osmanlı medeniyetine dair sorulara cevap aramak için sosyoloji ile ilgilenmeye başlayacaktır. Özellikle bilgi sosyolojisi üzerine Raymond Aron, Max Weber ve Julienne Ford okumalar yapan Genç sosyolojinin yanısıra iktisat tarihine özel bir ilgi geliştirmeye başlar. Bu ilgisi onu Pitirim Sorokin, Werner Sombart ve Max Ferdinand Scheler gibi sosyologları okumaya yönlendirecektir. Bu alanda ilerleyebilmek için Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Sosyoloji Kürsüsü’ne asistan olarak başvurur. Fakat bu başvurusunun olumsuz neticelenmesiyle önce bir süre Ankara Valiliği'nde mâiyet memurluğu ve sonrasında Şereflikoçhisar'da kaymakam vekili görevlerini ifa eder. Oysa ki ne maiyet memurluğu ne de kaymakamlık Mehmet Genç’in gönlünde yatan meslek değildir. Amacı üniversiteye dönüp ilim yapmaktır. 1960 senesinde gazetede gördüğü bir ilan bu isteğini gerçekleştirmek için ona bir kapı aralayacaktır. İstanbul Üniversitesi iktisat tarihi kürsüsüne asistan alımı için açılan imtihana girer ve kazanır.  Babasının, kendisi çocuk iken cezaevine girmesi ve o yıllarda eski yazı öğrenmesi ve sonrasında oğluna öğretmesi Genç’in Osmanlı dünyası ile kurduğu ilk ciddi bağı teşkil etmektedir. Ömer Lütfi Barkan’ın asistanı olarak başlayacağı bu ilim yolculuğu Mehmet Genç için bir diğer dönüm noktasını teşkil edecektir. 

O yıllarda Osmanlı iktisat tarihi üzerine çalışan Barkan asistanını doktora araştırması konusunda serbest bırakması Mehmet Genç’in çıktığı bu ilim yolculuğunda istediği sahada çalışmasını mümkün kılacaktır. Bu vesile ile Genç yıllardır üzerine düşündüğü Osmanlı Medeniyeti’nin Avrupa Medeniyeti karşısında geçirdiği değişimin mahiyeti üzerine çalışmaya başlar. Batı Avrupa’da sanayi sektöründe başlayan değişimin Osmanlı’ya etkilerini tahlil etmenin makul ve yapılabilir bir doktora araştırması olduğunu düşünen Genç 1966 senesinde arşive girdiğinde bunun büyük bir yanılgı olduğunu idrak edecektir. Zira, o güne dek yazılmış gerek Türkçe gerek İngilizce literatürde sorduğu sorulara cevap olacak verilere ulaşamayan Genç Osmanlı arşivlerine girecek ve arşivin sunduğu uçsuz bucaksız belgeler arasında yıllarını geçirecektir. Mehmet Genç’in araştırmaları derinleştikçe o güne kadar Osmanlı hakkında söylenegelmiş olanların çok da isabetli olmadığını fark eder.  Gerçek bir ilim insanının sabır ve azmi ile yüzlerce belgeyi gözden geçiren Genç Nietzsche’nin sözlerine ithafen Osmanlı uçurumunun içine bakmış ve uçurum da ona bakmıştır. Ancak bu uçurum onu öylesine büyülemiş ve esir almıştır ki cevabını aradığı sorular bir doktora tezi ile sınırlandırılamayacak kadar genişlemiş ve detaylanmıştır. Sosyoloji formasyonundan gelen genelleme ve soyutlama eğiliminin ve en mükemmele ulaşma arzusunun yol açtığı Osmanlı ekonomisinin temellerini oluşturan ilkelere ulaşma çabası Genç’i doktora çalışmasının dar kapsamlı sorularından uzaklaştırırken Osmanlı ekonomisinin dinamiklerini tanımaya ve tanımlamaya yaklaştırır. 

Doktora tezini zamanında tamamlayamadığı için asistanlığı sona eren ve dolayısıyla maaşı kesilen Mehmet Genç’in çalışmalarına hocası Ömer Lütfi Barkan son derece güvenmektedir. Bu güvenin bir nişanesi olarak öğrencisine enstitüde bir uzmanlık kadrosunda araştırmalarına devam etmesi için yardımcı olur.  Mehmet Genç “Bir bilim adamının nasıl bir insan tipi olduğunu onun şahsında müşahade fırsatını buldum” dediği daimi destekçisi Ömer Lütfi Barkan sayesinde adım attığı bu yeni başlangıç ile doktor tezini bir kenara bırakarak Osmanlı tarihinin çözüm bekleyen soruları üzerine çalışmaya devam eder.

​Yıllar süren çalışmalarının en önemli meyvesi Osmanlı ekonomisinin işleyişini anlatmak için kurduğu teorik zemindir. O güne kadar izah edilememiş ve hatta sorgulanmamış bir çok Osmanlı uygulamasını anlamaya rehberlik eden bu teorik kurgu Osmanlı Devleti’nin iktisat politikalarındaki önceliklerini 3 ana ilke; Provizyonizm, fiskalizm ve gelenekçilik ile açıklayacaktır. Bu üç ilke Osmanlı iktisat tarihini akademik dünya tarihçiliği ekseninde tartışılmasının yolunu açar. Bunun yanısıra Mehmet Genç’in çalışmaları literatürde gerileme dönemi olarak adlandırılan olan Osmanlının 18. yüzyılına farklı bir bakış açısından bakılmasını sağlayacak, Osmanlı tarihi için yeni bir dönemlendirmenin gerekliliğini tartışmaya açacaktır.

​Bu dönemde Genç’in üzerine düşündüğü meseleleri en çok tartıştığı isim o dönem İstanbul Üniversitesi Edebiyat Bölümü profesörlerinden Mümtaz Turhan’ın asistanlığını yapan Erol Güngör’dür. “Erol ile tanışmamız İstanbul’daki hayatımdaki en önemli olaydır” diyen Genç, Güngör ile yapmış olduğu sohbetlerin hayatı boyunca yerinin doldurulamadığını söyleyecektir. Benzer ilgi alanları, soru ve merakları paylaşan bu iki arkadaş ilgilendikleri konular üzerine olan yayınları aralarında paylaşıyor ve haftanın belirli günleri buluşup yaptıkları okumalar üzerine hararetli tartışmalara giriyorlardı. Böylelikle hem okumaları gereken onlarca dergi, kitap ve makalenin yükü bir nebze azalmakta hem de yaptıkları okumalar üzerine fikirlerini paylaşıp müzakere etme olanağı bulmaktaydılar. Yaptıkları bu müşterek okumalar sayesinde Genç’in deyimiyle adeta “iki başlı bir canavar”a dönüşmüşler, bir diğer deyişle ortak bir bilgi birikimine sahip olsalar da farklı fikirlere sahip iki dost olmuşlardı. Bu derin muhabbetin 1983 senesinde Güngör’ün vefatıyla son bulması Genç için büyük bir üzüntü kaynağı olacaktı.

​

Burslar, İşbirlikleri, Akademik Görevler 

Mehmet Genç’e araştırmaları esnasında maddi destek sağlayan bir diğer isim Fethi Gemuhluoğlu’dur. Gemuhluoğlu, başında bulunduğu Türk Petrol Vakfı’ndan birkaç yıllık süre için verdiği bursla Genç’e hiç şüphesiz çok değerli bir maddî katkı sağlamıştır. Bunun yanısıra  Marmara Üniversitesi’nin eski rektörü Prof. Hakkı Dursun Yıldız, sağladığı imkânlarla Genç’in yaptığı çalışmaları gerçekleştirmede birinci derecede etkili olmuştur. 

​Çalışmalarını birçok uluslararası seminerlerde tebliğ eden Genç  l’Association Internationale des Etudes du Sud-est Européen Fransa’da Centre National de la Recherche Scientifique’de ABD’de Binghamton Üniversitesi’nde Fernand Braudel Center ve yine ABD’de Winconsin Üniversitesi’nde, Yunanistan’da National Foundation for Scientific Research’de, Japonya’da Yamagata ve Tokyo Üniversitesitelerinde ve Eski Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi’nde araştırmalarını sunarak verimli bir tartışma ortamı içinde olgunlaştırılma imkanı bulmuştur.

Çalışmalarının 1990’dan sonraki bölümünde ABD’nin St. Louis’deki Washington Üniversitesi’nde Prof. Cornell H. Fleischer’in başında bulunduğu “Center for The Study of Islamic Societies and Civilizations”da Rockefeller Vakfı’nın desteğiyle bir dönem misafir araştırmacı olarak bulunmuştur. 

​1983-1999 yılları arasında öğretim görevlisi olarak Marmara Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi’nde İktisat Tarihi ve Tarih Metodolojisi dersleri veren Mehmet Genç 1999’da İstanbul Üniversitesi’nden emekli olduktan sonra İTÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Bölümü ve İstanbul Bilgi Üniversitesi Tarih Bölümü’nde Osmanlı İktisat Tarihi alanında lisans, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nde yüksek lisans ve doktora dersleri vermiştir. 

​2010 yılında kurulan İstanbul Şehir Üniversitesi’nde Tarih Bölümü’nün kurucu kadrosunda yer almış 10 sene boyunca Osmanlı ekonomi tarihi, Osmanlı paleografyası,  İstanbul tarihi gibi yüksek lisans ve doktora dersleri vermiş, nice öğrenciler yetiştirmiştir. 

​ 

Vefatı

​Mehmet Genç 18 Mart 2021 tarihinde 87 yaşında iken vefat etmiştir. Fatih Camii Haziresi’nde medfundur. 

​

Ödüller

​Türkçe, İngilizce, Fransızca ve Yunanca yayımlanmış çok sayıda makale yazdı. 2000 yılında, tebliğ ve makalelerinin önemli bir bölümü bazı ilavelerle Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi başlıklı bir kitapta yayımlandı ve bu kitap ile Türkiye Yazarlar Birliği tarafından fikir dalında ödüle layık görüldü. Genç, 2001 yılında aynı kitap ile Aydın Doğan Vakfı özel ödülünü almaya hak kazandı ise de bu ödülü kabul etmemiştir. 2015 yılında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri kapsamında, sosyal bilimler ve tarih alanında ödüllendirildi.Mehmet Genç, 2015 yılında sosyal ve beşerî bilimler kategorisinde Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Uluslararası Akademi Ödülü almıştır. 

​

1. Şeref Doktorası, İÜ. Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü, 1996.

2. Türkiye Yazarlar Birliği Fikir Adamı Ödülü, 2000.

3. Gebze Genç Sanayici ve İşadamları Derneği Ödülü 2002.

4. Türk Tarihçiliğinde Dört Sima, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2006.

5. Üsküdar Belediyesi, 2007.

6. Edebiyat Sanat ve Kültür Araştırmaları Derneği Üstün Hizmet Ödülü 2013

7. Ustalara Saygı, Sakarya Belediyesi ve Sakarya Üniversitesi, 2013.

8. Uluslararası Halil İnalcık Tarih Ödülü, Erol Özvar ile birlikte, 2013.

9. Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Uluslararası Akademi Ödülü 2015.

10. Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü / Tarih 2015.

​

Üyelikler

​Mehmet Genç, American Research Institute in Turkey (ARIT) yönetim kurulu üyesidir. 2019 yılında akademi genel kurulunca TÜBA Şeref üyeliğine seçilmişti.

 

Kütüphanesi ve Arşivi

Mehmet Genç'in yaklaşık 60 yılda bir araya getirdiği, 15 bin ciltlik şahsi araştırma kütüphanesi ve arşiv dosyaları ailesi tarafından Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi'ne bağışlanmıştır. Genç’in Osmanlı arşivlerinden araştırmalarıyla alakalı topladığı vesikalar ve bu vesikalara dair tuttuğu notları konularına göre ayrılmış klasörler içinde bulunmaktadır. Söz konusu bu arşiv Cumhurbaşkanlığı ile yapılan protokol gereği öncelikle dijital hale getirilecek, katalog çalışması yapılacak ve ardından araştırmacıların hizmetine sunulacaktır.